ŚWIATOPOGLĄDY HUMANISTYCZNE

Światopoglądy humanistyczne nie wykraczają na­tomiast w tym względzie poza relację człowiek—czło­wiek i różnią się między sobą tylko sposobami inter­pretacji tej relacji, bliższą specyfikacją natury i ro­dzaju proponowanej wartości itp. Jedynym miejscem, gdzie powstają wartości, jest dla nich świat ludzki. Co więcej, do rangi wartości podniesione tu zostają pewne jakości lub aspekty tego świata, ewentualnie ja­kości lub aspekty odpowiednio wyidealizowane — szczęście, doskonałość, samorealizacja, sprawiedliwość społeczna itp. Z perspektywy światopoglądu humani­stycznego projekt transcendentalny jawi się, jak to ujął już Feuerbach i podtrzymał za nim Marks — obaj twórcy określonych wersji takiego światopoglądu — jako wyraz alienacji, tzn. odwrócenia faktycznych sto­sunków pomiędzy człowiekiem a jego wytworami.

EKSPRESJA OKREŚLONYCH POSTAW

Światopogląd nie jest tylko ekspresją określo­nych postaw i potrzeb, lecz postawy te i potrzeby również kształtuje; jest strukturą projektu i to pro­jektu ostatecznego, tzn. takiego, od którego ogólniej­szy w danej cywilizacji nie istnieje, choć mogą istnieć konkurencyjne.Jądrem tego projektu jest odpowiedź na pytanie o wartość najwyższą, jej źródła, podstawy obowiązywa­nia i rodzaj sankcji, jakimi obwarowane jest jej prze­kroczenie.Odpowiednio do tego można mówić o co najmniej trzech typach światopoglądów: światopoglądach trans­cendentalnych lub religijno-metafizycznych, humani­stycznych czy laickich oraz technokratycznych.Światopogląd transcendentalny to projekt odniesie­nia bytu ludzkiego do istot i czynników pozaludzkich pozaświatowych, potraktowania ich jako źródła i miejsca wartości, a zarazem jako ich gwarantów i straż­ników.

STATUS WIEDZY NAUKOWEJ

Pozytywizm status wiedzy naukowej rezerwuje wy­łącznie lub przede wszystkim dla wiedzy pierwszego typu. Taki sens mają kryteria i postulaty metodolo­giczne, jakie proponuje. Pozwala to dostrzec ukrytą za tą doktryną intencję i postawę wartościującą, fawo­ryzującą sprawności techniczne i manipulacyjne oraz lekceważącą nietechniczne jakości i aspekty osobowości stosunków ludzkich. Ale głoszenie wyłączności wie­dzy technologicznej, choćby nie wprost, jest opowie­dzeniem się po stronie pewnego programu światopo­glądowego. Tym samym pozytywizm nie może unik­nąć sytuacji antynomialnej: odrzuca wiedzę światopo­glądową i rodzaj efektów, jaki ona produkuje, ale za­razem musi się do niej odwołać jako warunku skutecz­ności i powodzenia swego programu.

UJAWNIENIE NIEPRAWDY

Ujawnienie nieprawdy i kłamstwa, demaskacja czyichś oświadczeń jako racjonalizacji w psychoanalitycznym sensie, po­zbawienie jakiejś ideologii pozorów uniwersalności po­przez okazanie, że ukrywają się za nią partykularne interesy określonej grupy lub zbiorowości, autentycz­ne przeżycie faktu inności obcych kultur itp. — to wszystko przykłady sytuacji, z których każda owoco­wać może określonymi następstwami w postaci zmia­ny postaw ludzkich i relacji ludzkich.Można więc mówić zasadnie o dwóch typach wie­dzy — nastawionej na techniczne przeobrażenie i opa­nowanie rzeczywistości oraz na modyfikację i kształto­wanie osobowości ludzkich. Pierwsza służy przekształ­caniu świata, druga — przekształcaniu człowieka. Pierwsza zmienia techniczne wyposażenie działania, druga zmienia sam podmiot działania.

ZNAJOMOŚĆ TWIERDZENIA

Znajo­mość twierdzenia, że ciała rozszerzają się pod wpły­wem ogrzewania, pozwala wykorzystać je przy wytwa­rzaniu termometrów i uwzględnić przy układaniu torów kolejowych. Znajomość stopnia wytrzymałości ma- j teriałów na obciążenia pozwala fakt ten wykorzystać przy budowie domów, konstrukcji mostów, maszyn i urządzeń. Odkrycie, że w powiązaniach wewnątrzatomowych zawarte są olbrzymie zasoby energii, sugeruje dyrektywę praktyczną poszukiwania sposobów rozbi­cia jądra atomowego w celu wyzwolenia tych zaso­bów. Inaczej rzecz się ma z dyscyplinami reprezentujący­mi wiedzę nietechnologiczną. Nie dokonuje się tu ża­den „przekład” na dyrektywy techniczne. Wiedza ta niejako wprost zmienia i kształtuje osobowość ludzką, a pośrednio zmieniać może także sieć relacji, w jakie osobowość ta wchodzi z innymi ludźmi.

TWIERDZENIA I TEORIE

Różni go to od nauki empirycznej, a zarazem zbliża do filozofii, ideologii, psychoanalizy, wiedzy o kulturze itp., które to dyscypliny nie uczest­niczą w pomnażaniu zasobu technicznych sprawności człowieka.Nie znaczy to, że światopobląd nie ma związku z działaniem. Wprost przeciwnie. Rzecz tylko w tym, że związek ów realizuje się na innej drodze niż w przy­padku nauk empirycznych. Twierdzenia i teorie nauk empirycznych dopuszcza- , ją — przynajmniej potencjalnie — „przekład” na okre­ślone zalecenia i dyrektywy techniczne i w tym sensie j dają się praktycznie wykorzystać. Wiedza o struktu­rze związku chemicznego pozwala na wytworzenie go lub odtworzenie w odpowiednich warunkach.