//////
You are here: Home >Archive for the ‘Świadomość i historia’ Category

MATERIALIZM HISTORYCZNY

Potrzeba tego typu refleksji nie może być kwestio­nowana. Wystarczy wziąć pod uwagę dwa względy. Umożliwia ona bardziej pogłębione rozumienie mate­rializmu historycznego w jego aspektach syn taktycz­nych (strukturalnych) i semantycznych (przedmioto­wych). Wzgląd drugi jest równie istotny. Rozmaite al­ternatywne interpretacje materializmu historycznego mają na ogół swe źródło w jego ukrytej lub niejawnej strukturze. Stąd dyskusja na tym poziomie, oprócz in­nych efektów, przyczynić się może do wyświetlenia różnic w poglądach na marksistowską teorię historii zarówno w samym nurcie marksistowskim, jak i poza nim Materializm historyczny jest budowlą teoretyczną złożoną i wciąż w pewnym sensie zaskakującą bada­czy swoją tajemniczością. Potwierdzają to ponad stu­letnie dzieje jego analiz i wykładni, a także krytyk ze strony przeciwników. Nie przesadzimy mówiąc, że sy­tuacja ta nie zmieniła się w sposób zasadniczy do chwili obecnej.

PODSTAWOWE PYTANIE

Stąd podstawowym pytaniem materializmu histo­rycznego jest pytanie o czynniki sprawcze, których efektem jest zmiana i rozwój całej rzeczywistości społecznej. Operacja wyjaśniania obejmuje więc istotnie całość społeczną, rzeczywistość społeczną lub historię jako takie. Idzie o konstrukcję teorii, której przedmio­tem jest byt społeczny w sensie globalnym, tzn. byt społeczny w opozycji do bytu przyrodniczego. Okoliczność ta zdecydowanie wyróżnia materializm historyczny spośród ogółu nauk społecznych i humani­stycznych. To, co one badają, dotyczy bowiem zawsze tylko określonego fragmentu, dziedziny czy aspektu świata społecznego.

ASPEKTY RZECZYWISTOŚCI

Ale sprawa nie kończy się bynajmniej na tym. Owe fragmenty czy aspekty rzeczywistości historycznej, ba­dane przez nauki społeczne i humanistyczne, stanowią’ ty o względnie wyizolowane układy czy strony we­wnątrz globalnego bytu społecznego. Są mu funkcjo­nalnie podporządkowane i objęte zakresem jego od­działywań. Oddziaływania te i determinacje mają przy tym charakter decydujący dla ich losów i przebiegów, a w każdym razie bardziej zasadniczy niż oddziaływa­nia czynników dlań immanentnych. Znaczy to, że osta­tecznych wyjaśnień dla zjawisk i prawidłowości bada­nych przez nauki społeczne poszukiwać należy w pra­widłowościach, jakim podlega układ społeczny jako ca­łość, tzn. w teorii materializmu historycznego. Taka jest, jak sądzimy, najogólniejsza i zarazem pod­stawowa relacja między materializmem historycznym a całokształtem nauk społecznych.

ROLA TEORETYCZNEJ PODSTAWY

Materializm histo­ryczny pełni mianowicie rolę teoretycznej podstawy tych nauk, dostarczając dla ich wyników (przedmiotów) ostatecznych wyjaśnień, czyli wyjaśnień „w ostatniej instancji”.Odróżniać przy tym należy dwie sytuacje. Wyjaśnie­nia, których przedmiotem są prawa i teorie nauk spo­łecznych traktowane jako pewne fakty semantyczne, tzn. jako stwierdzenia o rzeczywistości historycznej nio­sące na jej temat określoną informację. I ten aspekt sprav/y mieliśmy tutaj na względzie. Istnieje bowiem inny rodzaj ich wyjaśniania, przy którym traktowane są one po prostu jako fakty społeczne i historyczne, stanowiące część społecznej rzeczywistości, a ściślej — część świadomości społecznej epoki lub grupy.

NAUKI SPOŁECZNE

W tym ostatnim wypadku nauki społeczne, a dotyczy to samo i nauk przyrodniczych, wyjaśniane są przez materializm historyczny nie w swych treściach semantycznych, lecz podstawowych mechanizmach określających sposób ich zmiany i rozwoju. Idzie tu o szczególny przypadek za­stosowania formuły głoszącej determinację świadomości przez byt społeczny. Ten ostatni przypadek ma przy tym podstawowe znaczenie dla wyjaśniania — i to w pierwszym z sygnalizowanych tu znaczeń — wyników naukoznawstwa i socjologii wiedzy, a więc tych dyscy­plin, których przedmiotem jest nauka i prawidłowości dotyczące jej rozwoju.

WIELORAKIE NASTĘPSTWA

Podstawą wydzielenia obu typów relacji nauk spo­łecznych do materializmu historycznego jest więc ich podwójne odniesienie do rzeczywistości społecznej: sta­nowi ona dla nich przedmiot badania, ale zarazem obej­muje je jako swój element i część składową. Sytuacja ta obfituje w wielorakie następstwa dla ępistemologicz- nego i społecznego statusu tych nauk, które musimy tu wszakże pozostawić poza dyskusją. Materializm historyczny jest więc teorią społeczną, ale zarazem teorią najbardziej fundamentalną. Zajmu­je z tego względu w zbiorze teorii społecznych pozycję wyróżnioną, pełniąc w stosunku do nich rolę bazy eksplanacyjnej. Nie wynika to przy tym stąd, jak się niekiedy mniema, iż jest on teorią bardziej ogólną od innych lub nawet najogólniejszą.